- Hoşgeldiniz

KAYITLI ÜYE GİRİŞİ

YENİ ÜYELİK

ÖNE ÇIKAN HABERLER

Pekiştirme ve Pekiştirme Tarifleri

Pekiştirme ve Pekiştirme Tarifleri sitemize 24 Mart 2021 tarihinde eklenmiş ve 0 kişi tarafından ziyaret edilmiş.

PEKİŞTİRME VE PEKİŞTİRME TARİFELERİ

Sezgin Kartal

 

PEKİŞTİRME

  • Bir davranışın sonuçları, birey için olumlu, yani, hoşnutluk duymayı sağlayıcı özellikte ise, o davranışın ileride tekrarlanma olasılığı artar.
  • Bu sürece pekiştirme denir.
  • Eğer davranışta artış gözlenmiyorsa, pekiştirme söz konusu değildir.

 

Pekiştirme:

  • Yeni davranışlar kazandırmada,
  • varolan davranışları istendik yönde değiştirmede,
  • kazandırılan ya da değiştirilen davranışları sürdürmede, ve
  • bireyi kendi davranışlarını kontrol eder duruma getirmede kullanılır.

PEKİŞTİRME ÇEŞİTLERİ

Olumlu ve olumsuz pekiştirme

Her ikisinin de davranış üzerindeki etkisi aynıdır.

Her ikisi de izledikleri davranışları artırır.

İZLERLİK

İstenilen bu etkinin görülebilmesi için pekiştirmenin davranıştan hemen sonra, ve

yalnızca hedef davranıştan sonra yapılıyor (davranışa bağımlı) olması gerektiğini akıldan çıkarmamak gerekir.

Olumlu Pekiştirme

Davranış sonrasında bireyin hoşuna giden bir uyaranla/durumla karşılaşmasının, o davranışın ileride yapılma olasılığını artırmasıdır.

Olumlu pekiştirmede yer alan uyarana/duruma pekiştireç denir.

PEKİŞTİREÇ ÇEŞİTLERİ

BİRİNCİL PEKİŞTİREÇLER

  • Herhangi bir öğrenme yaşantısı olmaksızın birey davranışları üzerinde etkisi olan hava, su, yiyecek, içecek, sıcaklık, uyku, hareket gibi yaşamsal önem taşıyan uyaranlardır.
  • Birincil pekiştireçler, temel biyolojik gereksinimleri karşılamaya yönelik olduğundan, insan ve hayvan davranışları üzerinde doğal olarak etkilidir.
  • Eğitim ortamlarında birincil pekiştireçler, genellikle, küçük yaşlardaki ya da ileri derecede ve çok özürlü öğrencilerde kullanılır.
  • Ayrıca, eğitimin başlangıcında, yeni bir davranış kazandırılırken ya da bir etkili ikincil pekiştireç belirleninceye kadar kullanılmaları önerilir.
  • Birincil pekiştireçlerin her zaman ikincil pekiştireçlerle birlikte kullanılmalı,
  • Zamanla yalnızca ikincil pekiştireçlerin kullanılmalı.
  • Birincil pekiştireçlerin etkililiği, bireyin yoksunluk ve doyum durumuna bağlıdır.
  • Örneğin, öğrenci sabah kahvaltısını 8’de yapmış ise, öğle üzeri saat 11’de yapılacak eğitsel etkinlikte yiyecek pekiştireci kullanılabilir.
  • Birincil pekiştireçlerin etkisi yoksunlukla sağlanabileceğinden, çocuğun hedef davranışı gerçekleştirmeden pekiştireç özelliği taşıyan yiyeceğe ulaşmasının engellenmesi gerekir.
  • Örneğin, öğretmen sınıf içinde yerinde oturma süresini artırmak için her beş dakikada bir, bir adet çikolata parçası verirken, çocuk okul çıkışında annesine ağlayarak iki kutu çikolata aldırıp yiyebiliyorsa, bu çocuğun sınıfta oturmasını çikolata ile sağlamak mümkün olmayabilir.
  • Bu nedenle öğretmen başlatacağı uygulamaları ailelerle paylaşarak, kullanılacak pekiştireç ile ilgili yoksunluğu sağlamalarını,
  • örneğin, hafta içinde evde çocuğa çikolata vermemelerini istemelidir.

Öneriler:

  • Kullanılan birincil pekiştireçler olabildiğince çeşitlendirmelidir.
  • Doğru tepkiler için verilen birincil pekiştireç miktarı olabildiğince düşük tutulmalıdır.
  • Öğrenci davranışta ustalaştıkça, her bir doğru tepki yerine birkaç doğru tepkide bir birincil pekiştireç verilmeye başlanabilir ve giderek pekiştirme seyrekleştirilebilir.
  • Buna pekiştirmenin silikleştirilmesi denmektedir.
  • Seçilen pekiştirecin öğrenci için belirlenen hedef davranışın öğretimine engel oluşturmaması veya öğretimi kesintiye uğratmaması sağlanır.
  • Örneğin, yerinde oturma süresi artırılmaya çalışılan bir öğrenci için içecek türü birincil pekiştireçler kullanılmamalıdır. Çünkü öğrencinin sıkça tuvalete gitmek istemesine ve eğitimin kesintiye uğramasına yol açacaktır.

İKİNCİL PEKİŞTİREÇLER

  • İkincil pekiştireçler, bir etkili pekiştireç ile bir etkisiz uyaranın bir arada bulunmasıyla pekiştirici etki kazanmış peliştireçlerdir.
  • İkincil pekiştireçlerin eğitim ortamlarındaki yararları şöyle sıralanabilir:
  • doyuma ulaşmadan dolayı etki azalması olasılığının düşük olması,
  • kolay kontrol edilebilmesi,
  • değişik yaş gruplarına göre kolayca uyarlanabilmesi,
  • günlük etkinlikler içinde rahatlıkla yer verilebilmesi.

İkincil pekiştireçler;

  • sosyal pekiştireçler,
  • nesnel pekiştireçler,
  • etkinlik pekiştireçleri, ve
  • sembol pekiştireçler olmak üzere dört grupta toplanır.

Sosyal Pekiştireçler

  • Uygun bir davranış sonrasında bireyle hoşlandığı şekilde sözel ya da fiziksel olarak ilişkiye girilmesi şeklindeki davranışlardır.
  • Gülümseme, göz kırpma, sözel olarak onaylama, dönüt verme, övme, el vurma, dokunma, sarılma ve öpme, çok yaygın olarak kullanılan sosyal pekiştireçlerdir.

Sosyal pekiştireçlerin yararları:

  • bireysel ya da grupla yapılan öğretimde ve farklı eğitim ortamlarında, etkinlik sırasında kolaylıkla uygulanabilmesi, ve
  • eğitimin ilk başlarında ve eğitim ortamında edinilen becerilerin doğal ortamlara genellenmesinde etkili olması.

Sosyal Pekiştireçler

  • Sosyal pekiştireçler pek çok kişi için etkili pekiştireç olma özelliği gösterirken, bazı bireylerde hiç bir pekiştirici etkisinin olmadığı da gözlenmiştir.
  • Örneğin, bazı otistik çocuklarda sosyal pekiştireçler etkili değldir.
  • Bu durumda, sosyal pekiştireçler etkili nesnel ya da diğer pekiştireçlerle birlikte kullanılarak etkili hale getirilebilir.

Nesnel Pekiştireçler

  • Nesnel pekiştireçler, uygun bir davranış sonrasında bireye verilen bireyin hoşlandığı somut nesnelerdir.
  • Örneğin, renkli kalemler, minik oyuncaklar, resimli kitaplar, süslü kalem başlıkları, balonlar, kırtasiye gereçleri (silgi, küçük not defteri vb.), ünlülerin posterleri vb.
  • Nesnel pekiştireçler, farklı yaş ve beceri düzeyindeki çocuklar için rahatlıkla kullanılabilir.
  • Nesnel pekiştireçlerin, kolay bulunması, küçük yaştaki ve düşük performanslı çocuklarda etkili olması gibi yararlarının yanında sınırlılıkları da vardır.
  • Nesnel pekiştireçlerin en önemli sınırlılığı, öğrencinin bu nesneleri uygun davranış göstermeden de elde edebilmesidir.
  • Örneğin, kurallara uygun davranmadığı için eğitim ortamında elde edemediği kalemi çocuk, okuldan çıkar çıkmaz, ablasından alabilirse, eğitim ortamında böyle bir pekiştireç bu çocuk için etkili olmayacaktır.
  • Ayrıca, bazı eğitim ortamlarında öğretmenlerin nesnel pekiştireç sağlaması zor ya da masraflı olabilir.

Etkinlik Pekiştireçleri

  • Uygun bir davranış sonrasında bireyin yapmaktan hoşlandığı sözel ya da bedensel etkinlikleri yapmasına veya yapılan etkinliklere katılmasına izin verilmesidir.
  • Etkinlik pekiştireçlerinin kullanım şekillerinden biri de Premack İlkesi olarak adlandırılır.
  • Premack ilkesine göre, bireyin yerine getirmesi gereken etkinlikler, en az hoşlandığından başlanarak en çok hoşlandığına doğru sıralanarak yaptırılır.
  • Böylece daha az hoşlanılan etkinlik daha çok hoşlanılan etkinlik tarafından pekiştirilir ve az hoşlanılan etkinliğin de yapılma olasılığı artırılır.
  • Etkinlik pekiştireçleri, birincil veya nesnel pekiştireçlerin kullanılmasının uygun olmadığı ya da olanaklı olmadığı durumlarda öğretmene zengin alternatifler sağlar.
  • Öğretmene yardım etme, istediği oyunu oynama, zıplama, sallanma, çizgi film izleme, şarkı söyleme gibi pek çok etkinlik, pekiştirici özelliğe sahiptir.

Etkinlik pekiştireçlerinin de bazı sınırlılıkları vardır.

  • Bunlardan biri, bireyin uygun davranış göstermeden de rahatlıkla bu tür etkinlikleri yapma fırsatları bulmasıdır.
  • Böyle durumlarda, istenilen davranışların kazanılması için beklenen pekiştirici etki görülmeyebilir.
  • Diğer yandan, etkinlik pekiştireçlerinin uygun davranışlardan hemen sonra verilmesi gerekir.
  • Bu nedenle, öğretim sürecini kesintiye uğratmayacak etkinlik pekiştireçleri belirlemek gerekir.
  • Örneğin, matematik dersinde doğru problem çözme sayısını artırmak için, öğrenciyi her doğru yanıt sonrasında basket potasına atış yapmak üzere spor salonuna göndermek çok etkili olabilir; ancak, uygun değildir.

Sembol Pekiştireçler

  • Uygun bir davranış sonrasında bireye bir başka pekiştireçle değiştirilmek üzere verilen yıldız, kupon, marka ya da jeton gibi araçlardır.
  • Sembol pekiştireçlerin kendi başlarına önemi yoktur; ancak, bireyin hoşlandığı nesnel ya da etkinlik pekiştireçleriyle değiş tokuş yapılabilmesine olanak verir.
  • Sosyal yaşam içinde para gibi sembol pekiştireçler sıklıkla kullanılır.
  • Bu tür sembol pekiştireçler, hem birincil, hem de ikincil pekiştireçlerle takas edilebilir.
  • Ayrıca, sembol pekiştirme sistemi, tek bir öğrenci ya da tek bir davranış için düzenlenebildiği gibi, farklı davranışlar ve grup için de düzenlenebilir.
  • Sembol pekiştireçler bire bir ya da belirlenen oranla birincil ya da ikincil pekiştireçlere dönüştürülebilir.
  • Sembol pekiştireçlerin diğer pekiştireçlerden en önemli farkı, tersine dönüşünün de olmasıdır.
  • Yani uygun davranış sonrasında kazanıldığı gibi, uygun olmayan davranış ile de kaybedilebilir.
  • Bu nedenle etkili davranış yönetimi sağlar.
  • Sembol pekiştireçlerin etkili olabilmesi, dönüştürme sistematiğinin uygunluğu ile yakından ilgilidir.
  • Ayrıca, bu sistematiğin çocuklar tarafından çok iyi anlaşılmış olması gerekir.
  • Grup içinde sembol pekiştirecin dönüştürülmesi oldukça güçtür.
  • Bu güçlüğü aşmak ve karışıklığı önlemek için, öğretmenin önceden titiz bir hazırlık yapması gerekir.

Öğrenciler:

  • hangi davranışta kaç sembol kazanacaklarını,
  • ne kadar sembolle hangi pekiştireçleri (nesne ya da etkinlik) elde edebileceklerini, ve
  • sembolleri pekiştireçlerle değiş-tokuş etme işlemini ne zaman yapacaklarını bilmelidirler.
  • Ayrıca, bir öğrenci için istediği nesneye ya da etkinliğe ulaşmak, ne çok kolay, ne de çok zor olmalıdır.
  • Dönüştürme oranı, nesnenin ya da etkinliğin güncel değeri göz önünde bulundurularak belirlenmelidir.
  • Örneğin, bir adet şeker için 1, bir paket kraker için 5, bir plastik oyuncak için 10 sembol istenebilir.
  • Sembolü pekiştirece dönüştürmek için genelde her günün sonu uygun görülür.
  • Ancak, uygulamaya ilk başlandığında veya küçük ve engelli çocuklarla çalışılırken, bir pekiştireç elde edebilecek kadar sembol biriktirdiğinde çocuğun hemen dönüştürmesine izin verilebilir.
  • Buna karar verirken, öğrencinin sembolünü ne ile değiştireceği göz önüne alınmalıdır.
  • Yiyecek-içecek türü pekiştireçleri tercih eden bir öğrenci için öğle yemeğinden önce dönüştürmenin yaptırılması, etkili pekiştirme sağlamak açısından önemlidir.
  • Diğer pekiştireç türlerine kıyasla sembol pekiştireçler, uygun davranış sonrasında hemen verilebilmesi ve uygun davranışı kesintiye uğratmaması gibi yararlara sahiptir.
  • Sembol pekiştireçler hemen hemen tüm ortamlarda kullanılabilir.
  • Sembol pekiştireçlerde, ayrıca, birincil pekiştireçlerin en önemli sınırlılıklarından olan doyuma ya da yoksunluğa yol açma riski azdır.
  • Bunlara ek olarak, bireysel olarak en kolay farklılaştırılabilen pekiştireçlerdir.

Pekiştirme Tarifeleri

  • Pekiştirmenin etkili olabilmesi için, pekiştireç, etkili bir pekiştirme tarifesine bağlı olarak sunulmalıdır.
  • Pekiştirme tarifesi, uygun davranışı izlemesi gereken pekiştirmenin zamanına, sıklığına ve miktarına ilişkin planlamanın önceden yapılmasıdır.
  • Pekiştirme, bir davranışın sayısı ve/veya süresi göz önünde bulundurularak, sürekliden başlayarak hiç pekiştirmemeye doğru farklı şekillerde yapılabilir.

Sürekli Pekiştirme Tarifesi

  • Artırılması amaçlanan uygun davranışın her meydana gelişinin pekiştirilmesidir.
  • Örneğin, öğretmen sınıf kurallarına tam olarak uyulmasını sağlayıncaya kadar “Şimdi kollarımızı bağlayıp arkamıza yaslanıyoruz.” dediğinde bunu uygulayan tüm çocuklara her seferinde sosyal pekiştireç verebilir.
  • Sürekli pekiştirme, yeni bir davranış ya da beceri kazandırırken kullanılması önerilen;
  • ancak, davranış ya da beceri belli bir düzeyde gözlenmeye başlandıkça aralıklı pekiştirme tarifesine yerini bırakması gereken bir pekiştirme tarifesidir.

Aralıklı Pekiştirme Tarifesi

  • Sürekli pekiştirme ile hiç pekiştirmeme arasındaki uygulamalara aralıklı pekiştirme denir.
  • Aralıklı pekiştirme, uygun davranışın önceden belirlenen sayıda veya sürede oluşumunun pekiştirilmesidir.
  • Aralıklı pekiştirme tarifeleri oranlı ve zaman aralıklı (fasılalı) olmak üzere ikiye ayrılır.

Oranlı Pekiştirme

  • Pekiştirme, hedef davranışın oluşum sıklığı (sayısı) göz önünde bulundurularak yapılıyorsa, oranlı pekiştirme olarak adlandırılır.
  • Oranlı pekiştirme, sabit ve değişken oranlı olmak üzere iki şekilde uygulanır.
  • Sabit oranlı pekiştirme, uygun davranışın, önceden belirlenmiş olan sabit sayıda tekrarından sonra pekiştirilmesidir.
  • Örneğin, üçte bir oranlı sabit pekiştirmede, öğrenciye, okunan öykü ile ilgili sorulan sorulardan üçüne doğru cevap verdiğinde pekiştireç verilir; daha sonra, üç doğru cevap daha verdiğinde çocuk tekrar pekiştireç kazanır.
  • Sabit oranlı pekiştirme tarifesinde, pekiştireç vermeden önce hep aynı sayıda hedef davranışın yapılması gerekir.

Değişken oranlı pekiştirme, uygun davranışın, ortalama bir sayı belirlenerek pekiştirilmesidir.

  • Örneğin, ona kadar ritmik olarak sayma öğretilirken, üçte bir değişken oranlı pekiştirme tarifesinin benimsendiğini varsayalım.
  • Bu durumda, ona kadar sayma tamamlanıncaya kadar, öğrenci ikiyi, altıyı ve onu söylediğinde öğretmen çocuğun saymasını kesintiye uğratmadan “aferin” diye fısıldayabilir ya da mimikleriyle onaylayabilir.

  • Bir sonraki tekrarda ise üçü, beşi ve dokuzu söylediğinde pekiştirme yapılabilir.
  • Örnekte de görüldüğü gibi, üçte bir oranı, ortalama olarak tutturulur ve kaçıncı davranışın pekiştirileceği farklılaşır.

  • Değişken oranlı pekiştirme tarifesinde, pekiştireç kazanmak için hep aynı sayıda hedef davranışın yapılması gerekmediğinden, pekiştirece bağımlılık gelişmesi önlenmiş olur.

Zaman Aralıklı Pekiştirme

  • Pekiştirme, hedef davranışın oluşum süresi göz önünde bulundurularak yapılıyorsa, bu tarife zaman aralıklı (fasılalı) pekiştirme olarak adlandırılır.
  • Zaman aralıklı pekiştirme de, sabit ve değişken olmak üzere iki şekilde uygulanır.
  • Sabit zaman aralıklı pekiştirme, hedef davranışın belirlenen zaman içinde oluşmasının pekiştirilmesidir.
  • Örneğin, sabit zaman aralıklı pekiştirmede, öğrencinin yerinde oturması, bir ders saati süresince on dakikalık zaman dilimi sonlarında, yani 10., 20., 30. ve 40. dakikalarda gözlenir ve öğrenci gözlem sırasında yerinde oturuyorsa, gözlemden hemen sonra pekiştireç kazanır.
  • Öğrencinin, gözlem yapılmadığı zamanlarda yerinde oturup oturmaması dikkate alınmaz.

Sabit zaman aralıklı pekiştirme, pekiştirecin ne zaman sunulacağının kestirilmesine yol açtığı için, etkililiği düşük bir pekiştirme tarifesidir.

  • Değişken zaman aralıklı pekiştirme, hedef davranışın belirlenen ortalama bir süre içinde oluşmasının pekiştirilmesidir.
  • Örneğin, değişken zaman aralıklı pekiştirmede, öğrencinin yerinde oturma davranışı bir ders saati süresince sekizinci, 20., 27. ve 35. dakikalarda gözlenir ve gözlem anında öğrenci yerinde oturuyorsa pekiştireç verilir.
  • Bir sonraki derste ise beşinci, 19., 26. ve 37. dakikalarda gözlenebilir ve öğrenci yerinde oturuyorsa pekiştirme yapılır.
  • Değişken zaman aralıklı pekiştirmede, kaçıncı dakikalarda gözlem yapılacağına önceden karar verilir ve bu karara uyulur.
  • Değişken zaman aralıklı pekiştirme, pekiştirecin ne zaman sunulacağının kestirilmesini önlediği için, etkililiği yüksek bir pekiştirme tarifesidir.

PEKİŞTİRME İLKELERİ

  • Etkili pekiştireç belirleme, etkili pekiştirme uygulaması sürecinin ilk adımıdır.
  • Birey için etkili olan pekiştireçler belirlenmediğinde, davranış değiştirme programında başarı sağlanamaz.
  • Etkili pekiştireç belirlemenin iki yaygın yolu, sormak ve gözlemektir.
  • Sorarak etkili pekiştireç belirleme, en basit yoldur.
  • Bireyin kendisine ya da bireyi yakından tanıyanlara, neleri tercih ettiği sorulur.
  • Ayrıca, tercih edilenlerin hangilerinin kullanışlı olduğu da değerlendirilir.
  • Gözleyerek etkili pekiştireç belirleme, en etkili yollardan biridir.
  • Birey için hangi durumda hangi nesne ya da etkinliklerin etkili pekiştireç olduğu izlenir.
  • Bunun için değişik zamanlarda ve ortamlarda birey gözlenerek veri toplanır.
  • Örneğin, bir hafta süre ile yapılan izlemede haftanın kaç günü ve ne kadar süreyle arkadaşlarıyla oynadığı, oyuncaklarıyla oynadığı, ne tür etkinliklerle ilgilendiği, hangi oyuncakları tercih ettiği belirlenebilir.
  • Kullanılan pekiştireç çeşitleri ne olursa olsun, pekiştirmenin etkili olabilmesi için pekiştireçlerin bazı ilkelere uygun olarak sunulması gerekir.
  • Pekiştirmenin etkili olabilmesi için, aşağıdaki ilkelere uyulması önerilmektedir:

  • Kullanılan pekiştireç, kolayca doyuma yol açmayacak özellikte olmalıdır.
  • Pekiştireç, etkili bir pekiştirme tarifesine bağlı olarak sunulmalıdır.
  • Pekiştireç, bireyin özellikleriyle (örneğin, yaşı, cinsiyeti, gelişim düzeyi, kişilik özellikleri, ilgi alanları) uyuşmalıdır.
  • Pekiştireç, uygulamacı tarafından kolay ulaşılır ve kolay uygulanır olmalıdır.
  • Tek düzeliği önlemek amacıyla, pekiştireçler çeşitlendirilmelidir.
  • Pekiştirilecek davranışın gerçekleşmesine zemin hazırlamak için ön uyaranlar kullanılarak, çocuğa hangi davranıştan sonra ne elde edeceği anımsatılmalıdır.

İzlerlik

  • Hedef davranışta istenilen etki, pekiştirmenin hedef davranışın meydana gelişinden hemen sonra yapılmasına bağlıdır.

Sitemizdeki Benzer İçerikler

Yorumlar

İsminiz
E-Posta Adresiniz
Yorumunuz
İlgili Terimler :