- Hoşgeldiniz

KAYITLI ÜYE GİRİŞİ

YENİ ÜYELİK

ÖNE ÇIKAN HABERLER

Çatışma Çözme ve Arabuluculuk

Çatışma Çözme ve Arabuluculuk sitemize 24 Mart 2021 tarihinde eklenmiş ve 0 kişi tarafından ziyaret edilmiş.

OKULLARDA ÇATIŞMA ÇÖZME VE ARABULUCULUK PROGRAMLARI UYGULAMALARI

Uzm. Nuray TAŞTAN*

Özet

 

                Çatışma günlük yaşamın doğal bir parçasıdır. Çatışmaya gösterilen tepkiler kaçma, kavga etme ve problem çözmedir. Okullarda uygulanan  çatışma çözme eğitimi programları ile, öğrencilerin, etkili iletişim kurma ve çatışmalarını problem çözme yöntemini kullanarak çözme becerisi kazanmaları sağlanılmaya çalışılmaktadır. Bunun yanı sıra, arabuluculuk eğitimi programı da uygulanılarak, öğrenciler arabulucu olarak yetiştirilmektedir. Arabuluculuk eğitimi alan öğrenciler etkili çatışma çözme becerisi kazanarak, arabuluculuk sürecini uygulayabilir ve akranlarının çatışmalarını çözmede tarafsız üçüncü kişi olarak görev alabilirler. Bu makalede, Arı Okullarında yürütülen Çatışma Çözme ve Arabuluculuk Programlarının amacı, uygulanma süreci ve öğretmen değerlendirmelerine yer  verilecektir.

               

Anahtar Sözcükler: Çatışma Çözme,  Arabuluculuk, Problem Çözme.

  1. Giriş

Okul ortamlarında yaşanan çatışmaların çözümü her zaman önemli bir sorun olarak eğitimcileri zorlamıştır. Öğrenciler, yaşadıkları çatışmaları yetişkinlere anlattıklarında, onlara genellikle “aldırma”, “davranışını düzelt”,  “olur böyle şeyler” ya da “görmezlikten gel” gibi öğütler verilir. Çatışmaları arkadaşlarına anlattıklarında ise onların yanıtı “öğretmene şikayet et”, “altta kalma” ya da “öcünü al” olabilir. Çatışmalar yöneticilere yansıdığında ise birtakım yaptırımlar uygulanabilmektedir. Önerilen bu çözüm yollarından hiç biri çatışmaların çözümünde başarılı olamadığı gibi sorunların daha da büyümesine yol açabilir (Öner, 1999).

Okullarda başvurulan çatışma çözme yollarına bakıldığında, önemli değişimlerin yaşandığı görülür. Geleneksel yaklaşımda, öğrencilere çatışmalarını çözmede yardımcı olma görevi öğretmenlere ve yöneticilere yüklenerek, onların buldukları çözümlere öğrencilerin uymaları beklenir. Yetişkinlerin çatışma çözmede, güç kullanmaları ve ödül-ceza yöntemlerini tercih etmeleri, çocukların ödül elde etmek için genellikle otoriteye boyun eğmeleriyle sonuçlanır. Çünkü, ödüller genellikle elde edilmesi, ulaşılması gereken özellikler taşırlar (Deutsch ve Coleman, 2000). İstenmedik davranışları düzeltmek adına ödül ve cezanın kullanıldığı disiplin anlayışında, çocuklarda dış ödüllere bağımlılık geliştirilir.

Günümüzde öğrenciyi disipline etme yollarının, ceza ve ödül uygulamalarından uzaklaştığı, çatışmaların yaşanmasında ve çözümünde daha yapıcı, bireyi geliştirici yöntemlerin kullanımının yaygınlaştığı görülmektedir. Okullarda yaşanan çatışmaların çözümünde, istenen barışçıl ve demokratik ortamın sağlanabilmesi için, öğrencilerin gelişimine katkıda bulunabilecek becerilerin kazandırılması esas olmalıdır (Lulofs ve Cahn, 2000). Eğitimin amacı, öğrenciyi dışardan baskılarla disiplin altına almaya çalışmak yerine, onun kendi iç denetimini kurmasına yardımcı olmaktır. Bu amaca ulaşabilmek için de, çatışma çözme ve arabuluculuk programları ile etkili iletişim becerileri geliştirme çalışmalarına, öğrencilerin öğrenme hızının ve öğrenci-öğretmen etkileşiminin yüksek olduğu okul yıllarında yer verilmesi daha etkili olabilir (Öner, 2003).

Etkin bir okul ortamı ancak öğretmenler, öğrenciler ve tüm okul çalışanlarının birlikte çatışma çözme becerilerini kazanmalarıyla sağlanabilir. Çatışmalarını çözmeyi öğrenen öğrenciler, çatışmalarını ya kendileri çözerler ya da öğretmen ve yöneticilerle işbirliği içerisine girerek çözmeye çalışırlar. Böylece problem çözme ve birlikte karar verme becerilerinin gelişmesi desteklenir, baskıcı yaklaşımlardan uzaklaşarak, uzlaşmaya dayalı yaklaşımlar okullarda yerleşmeye başlar. Buradaki temel anlayış dış denetimli, baskıcı yaptırımların uygulanması yerine, iç denetimli, insan ilişkilerini geliştirici disiplin anlayışının okullarda geliştirilmesini ve yerleşmesini sağlamaktır (Teolis, 1996).

Çatışma yaşarken genellikle kişinin önünde üç seçenek vardır: Bunlar, kaçma, kavga etme ve problem çözme davranışlarıdır. Bu davranışlar arasında, olumlu kişiler arası ilişkilerin oluşmasını sağlayan, problem çözme davranışıdır. Problem Çözme Yaklaşımı, çatışmaların kazan/kazan biçiminde sonuçlanmasını sağlar. Çatışma çözme sürecini kullanarak taraflar ilişkilerini bozmadan, belli bir tavır almak zorunda kalmadan, birlikte kabul edebilecekleri bir çözüm üzerinde uzlaşabilirler. Böylece her iki tarafın da çıkar ve gereksinimleri (sevme, sevilme, ait olma) karşılanmış olur. Eğer, kaçmayı ya da çatışma yaşamayı sürdürme seçilirse iki tarafın da temel gereksinimleri karşılanamaz. Oysa tüm çatışmaların kökeninde bu temel psikolojik gereksinimler yatar. Öyleyse çatışmaları çözebilmek için ilk adım her iki tarafın gereksinimlerinin belirlenebilmesi olmalıdır (Öner, 1999).

Çatışma çözme yolları yaşanarak öğrenilir. Çocukluktan başlayarak insanlar çatışmalarla nasıl başa çıkabileceklerini çevrelerindeki modelleri gözlemleyerek öğrenirler. Anne-babalar, öğretmenler, arkadaşlar, okunan kitaplardaki ve izlenen filmlerdeki karakterler, çocuklar için hep birer modeldir. Çatışma durumları içerisinde rol oynayan bazı kişiler, çatışmalarını çözümlerken izledikleri sağlıklı yollarla, çocuklar için olumlu modeller sergilerler.

Çatışmalarını sağlıklı yollar izleyerek çözen kişi; karşısındaki kişileri dikkatle dinleyen, onların gereksinimlerini gözeten, yüzeysel uzlaşmalara yanaşmayan, çözüm üreten, öfkesini kontrol edebilen, sorunla ilgisi olan herkesin sorunun çözümü üzerine odaklaşabilmesini sağlayan kişidir. Sağlıksız çatışma çözme yollarını kullanan kişiler ise; istediklerini elde edemedikleri zaman öfkelenen, çekinmeden şiddete başvurabilen ve çevrelerindekileri tehdit eden, sorunu tartışmayı reddederek çözüme ulaşabilme yollarını tıkayan, yalnızca kendilerinden daha güçlü olduğunu düşündükleri kişiler karşısında pes eden, yaşanan sorun ve çözüm ile ilgili olasılıkları açıkça ve dürüstçe ortaya koymayı reddeden kişilerdir (Lulofs ve Cahn, 2000). Çatışma çözme  süreci,  insanların   birbirlerini suçlamadan ve  aşağılamadan  karşılıklı,   sağlıklı   bir  iletişim   kurarak sorunlarını konuşabildiklerinde işlemeye başlar. Öncelikle taraflar bir sorunları olduğunu  kabul ederek, çözüm yolları  ararlar. Sonra  her iki taraf  için de en uygun olan çözümü  birlikte bulup, uygulamaya koyarak yaşadıkları çatışmayı sonuçlandırırlar.

Arı Okullarında uygulanan çatışma çözme ve arabuluculuk programları ile öğrencilerin çatışmalarını problem çözme yolunu kullanarak çözmeleri, iletişim becerileri kazanmaları ve akran arabuluculuğu yöntemini kullanarak çatışmaları çözmeleri amaçlanmaktadır. Bu makalede Özel Arı İlköğretim Okulunda uygulanan çatışma çözme ve arabuluculuk programlarının amacı, uygulanma süreci ve öğretmen değerlendirmelerine yer verilecektir.

——————————————————————————————————————

* Özel Arı İlköğretim Okulu, Psikolojik Danışman (II. Kademe)

  1. Projenin Amacı

Çatışma yaşantılarının yaşamın doğal bir parçası olması gerçeği, çatışmalara gösterilen tepkilerin yıkıcı ve zarar verici olmasından çok olumlu yolların kullanılması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Şiddet ve yıkıcılık içeren davranışlar erken yaşlarda ve sıklıkla yaşanmaktadır, bu tür davranışların önüne geçebilmek için, okul programlarında çatışma çözme eğitimine yer verilmektedir. Çatışmalar karşısında, birey, ortaya koyacağı tepkileri çevresini gözlemleyerek öğrenir. Bireyin yaşadığı çatışmaları olumlu yollarla çözebilmesi için, bu yolları biliyor olması gerekmektedir. Çatışma çözme becerileri kendiliğinden kazanılmaz, Türkçe ve Matematik derslerinin öğrenildiği gibi, çatışma çözme yöntemleri de ancak eğitim ile öğrenilebilir.

Yapıcı çatışma çözme yaklaşımı, çatışmanın doğasını anlayabilme yetisinin geliştirilmeye başlanması ve çatışma çözme ilkelerinin öğrenilmesiyle sağlanabilir. Okullarda Rehberlik ve Psikolojik Danışma Merkezleri (RPDM) tarafından yürütülen çatışma çözme ve arabuluculuk programları öğrencilerin iletişim ve çatışma çözme becerilerini kazanmalarında, arabuluculuk yöntemlerini öğrenmelerinde ve uygulamaya geçirebilmelerinde etkin rol oynar. Bu amaçla Arı Okullarında, RPDM tarafından, Çatışma Çözme Eğitimi Programı yürütülmektedir.

Uygulanan çatışma çözme eğitiminin amacı; öğrencilerin, çatışmaların doğasını anlamaları, çatışmalara gösterdikleri tepkileri fark edebilmeleri, etkin dinleme, duyguları anlamak için dinleme becerisi kazanmaları, duygular ile olayları ayırt edebilmeleri, “sen” dili ile “ben” dili arasındaki farkı ayırt edebilmeleri, “ben” dili kullanma, empati kurma, duruma “öteki” açısından bakma becerileri kazanmalarıdır. Bunun yanı sıra, öğrencilere çatışma çözme eğitimi vererek, çatışma durumunda çatışma çözme sürecinin adımlarını (etkili bir ortam oluşturma, algıları netleştirme, kişisel ve paylaşılan gereksinimlere odaklaşma, olumlu enerjinin paylaşılması, önce geleceğe yönelme sonra geçmişte neler olduğunu anlamaya çalışma, seçenekler geliştirme, uygulanabilir olan seçenekleri belirleme, her iki tarafa da doyum sağlayacak adil anlaşmalar yapma) kullanabilme becerisi kazanmaları amaçlanmaktadır.

Çatışmaları çözerken sorun çözme süreci bazen bir arabulucunun yardımıyla işler. Arabuluculuk, uygun kişilik özellikleri ve eğitimle kazanılması gereken iletişim becerilerini  gerektirir. Okullarda, konumları ve etik ilkeleri gereği çatışma durumlarında RPDM uzmanları tarafsız üçüncü  kişi  olarak,  çatışma   yaşayan öğrencilere ya da öğretmenlere çatışmalarını çözebilmede yardımcı olabilirler. Ancak zaman içinde, RPDM uzmanları, öğrencilere de arabuluculuk eğitimi vererek, arabuluculuk yapabileceğine inandığı öğrencilerle akran arabuluculuğu çalışmalarını başlatabilir.

Özel Arı İlköğretim Okulu II. Kademe RPDM tarafından Arabuluculuk Eğitimi Programı uygulanarak, akran arabuluculuğu çalışmaları başlatılmıştır. Akran arabuluculuğu yönteminde, eğitim almış bir öğrenci arabulucu, çatışma yaşayan tarafları bir araya getirir ve her iki tarafın yüz yüze konuşabilmelerini sağlar. Uygulanan program ile amaçlanan, öğrencilerin, arabuluculuk süreci içerisinde çatışma çözme yollarını öğrenmesidir. Bu program; arabuluculuk sürecini, çatışmaların doğasını, kaynağını ve çatışmalara gösterilen tepkileri, çatışma çözmenin ilkelerini ve bir anlaşmaya ulaşabilmeyi, iletişim becerilerini, arabuluculuğun adımlarını (taraflarla ön görüşme yapma, fiziksel çevrenin düzenlenmesi, rollerin ve kuralların belirlenmesi, problemin tanımlanması, duyguların paylaşılması, bir çözüm bulma, anlaşmanın yazılması) öğrenmeyi, arabuluculuğu uygulayarak, yaşayarak deneyim kazanmayı içermektedir. Arabuluculuk eğitimi alan öğrenciler akran çatışmalarını, tarafsız üçüncü kişi olarak, çözebilmektedirler.

III. Yöntem

 

Proje Çalışma Grubu

 

            Programın hazırlanma ve uygulanma aşamalarında RPDM ve program akademik danışmanı Prof. Dr. Uğur Öner* rehberlik etmiştir, program RPDM uzmanı Nuray Taştan tarafından yürütülmektedir.

Ayrıca programın uygulanma sürecinde Arı Okullarında görev alan diğer psikolojik danışmanlar, sınıf ve branş öğretmenleri ile okul yöneticileri de proje grubunun içinde yer almaktadır.

——————————————————————————————————————

* Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Öğretim Üyesi

            Proje Uygulama Süreci

            Özel Arı İlköğretim Okulu öğrencilerine uygulanan Çatışma Çözme Programı yedi oturumdan oluşmaktadır. Programın kapsamında; çatışmanın doğasını anlama, çatışmaya gösterilen tepkileri fark etme, etkin dinleme, duyguları anlamak için dinleme, duygular ile olayları ayırt etme, “sen” dili ile “ben” dili arasındaki farkı ayırt etme, “ben” dili kullanma, empati kurma, duruma “öteki” açısından bakma becerileri kazanmaya yönelik etkinlikler ve çatışma çözme sürecinin adımları yer almaktadır. Bu adımlar: Etkili bir ortam oluşturma, algıları netleştirme, kişisel ve paylaşılan gereksinimlere odaklaşma, olumlu enerjinin paylaşılması, önce geleceğe yönelme sonra geçmişte neler olduğunu anlamaya çalışma, seçenekler geliştirme, uygulanabilir olan seçenekleri belirleme ve her iki taraf için de doyum sağlayacak olan adil anlaşmalar yapmaktır.

Özel Arı İlköğretim Okulu öğrencilerine uygulanan Çatışma Çözme eğitiminin ikinci adımı olan Arabuluculuk Programının uygulanması eğitimi ise beş oturumdan oluşmaktadır. Programın içeriğinde, çatışmaların doğası, kaynağı ve çatışmalara gösterilen tepkiler, çatışma çözmenin ilkeleri ve bir anlaşmaya ulaşabilme, iletişim becerileri, arabuluculuğun adımları (taraflarla ön görüşme yapma, fiziksel çevrenin düzenlenmesi, rollerin ve kuralların belirlenmesi, problemin tanımlanması, duyguların paylaşılması, bir çözüm bulma, anlaşmanın yazılması) yer almaktadır. Program; arabuluculuğu uygulayarak, yaşayarak deneyim kazanmayı içermektedir. Arabuluculuk eğitimi alarak, arabulucu olan öğrenciler akran çatışmalarını çözmede tarafsız üçüncü kişi olarak görev alabilmektedir.

Akran arabuluculuğu olarak tanımlanan bu yöntem ile eğitim almış bir öğrenci arabulucuyla çatışma yaşayan öğrencilerin bir araya gelmesi sağlanır. Çatışma yaşayan taraflar yüz yüze gelerek, konuşmaları hiç kesilmeden oturup karşılıklı yaşadıkları çatışmayla ilgili konuşabilme şansına sahip olurlar. Eğitimli arabulucu, tarafları yargılamadan, cezalandırmadan, çatışma  yaşayan  kişilerin  ilişkilerinin  tamamen   kopmaması   için, her iki  taraf  açısından da   adil  olabilecek  bir anlaşma   noktasına  gelinmesinde temel ilkeleri uygulayabilen kişidir. Arabuluculuk sürecindeki basamaklar şöyle sıralanabilir: Öncelikle olumlu ve etkili bir ortam oluşturulur. İki tarafında algıları netleştirilir, hem kişisel  hem de ortak gereksinimlere yoğunlaşılması sağlanılır. Olumlu  enerjinin  paylaşılması sağlanır,  önce geleceğe bakılır, sonra da geçmişte yaşananlardan ders alınmaya çalışılır. Seçenekler üretilir, bunlar arasında uygulanabilir olanlar belirlenip geliştirilir ve sonuçta her iki  tarafa da  doyum  sağlayacak ve her iki tarafın da üzerinde anlaşabileceği adil bir çözüme varılır.

            Çatışma Çözme ve Arabuluculuk Programları yapılandırılmış bir süreç içinde, ders saatinde uygulanmaktadır. Öğrencilere sorun çözme yöntemini kullanarak çatışmalarını çözmelerine yönelik eğitim verilmektedir. Çatışma çözme eğitimi alan öğrenciler arasından da gönüllü öğrencilere arabuluculuk eğitimi verilerek arabulucu olarak yetiştirilmekte ve akran çatışmalarını tarafsız üçüncü kişi olarak çözme becerisi kazandırılmaktadır. Bunun yanı sıra Özel Arı Okulları’nda, yöneticilere ve öğretmenlere verilen hizmet içi eğitimlerde, çatışma çözme ve arabuluculuk eğitimi programları da uygulanmıştır. Yöneticiler ve öğretmenler çatışma çözme ve arabuluculuk ile ilgili olarak farkındalık kazanmışlardır. Çocuk öyküleri kullanarak çatışma çözme sürecinin adımlarını öğrenen, yöneticiler ve öğretmenler, sınıfta yaşanan çatışmalarda çatışma çözme ve arabuluculuk sürecinin adımlarını uygulayabilmektedirler. Böylece çatışmalara tüm tarafların yaklaşımlarında bir tutarlılık sağlayarak okul kültürünün ve ortamının gelişimine katkı sağlanmaya çalışılmaktadır.

  1. Değerlendirme ve Öneriler

 

Çatışma çözme becerileri de arabuluculuk becerileri de, yaşam boyu her alanda gereksinim duyulan becerilerdir. Bu becerilerin, öğrencilerle birlikte tüm eğitimcilere ve ana-babalara öğretilmesi, gelişen toplum için temel gereksinimdir. Arı Okulları RPDM uzmanları, öğrencilerle yürüttükleri grup rehberlik programları, bireysel çalışmalar ve yönetici-öğretmen-RPDM işbirliği çalışmalarıyla çatışma çözme ve arabuluculuk becerilerinin öğrenilmesi ve olumlu disiplin anlayışının bir parçası olarak yaşama geçirilmesine büyük önem vermektedirler. Çünkü çatışmaları olumlu bir biçimde çözme yollarını içeren çatışma çözme eğitiminin gerekli olmasının bir çok nedeni vardır. Bu nedenler: Öğrencilere problem çözme süreci öğretilerek okul ortamı geliştirilebilir; şiddet, sürekli devamsızlık ve okuldan kaçma gibi sorunlarda azalma sağlanabilir. Öğrenciler çatışma çözme yollarını bir kez iyice öğrenince karşılaştıkları sorunları bir yetişkinin yardımına gereksinim duymadan kendi kendilerine çözme gücü kazanırlar, böylece öğretmenler de disiplin sorunları ile uğraşmak yerine zamanlarının çoğunu öğrenme ortamını zenginleştirmeye harcayabilirler. Ayrıca okullarda, çatışma çözme ve arabuluculuk eğitimi verilerek, tüm öğrenme ortamları için temel oluşturan; empati kurma, dinleme, eleştirel düşünme, problem çözme, iç-denetim kazanma ve kendi kendini yönetme becerileri geliştirilebilir.

Yaşamın her döneminde, her ortamda ve her insanla çatışma yaşamak olasıdır. Bu gerçekten hareketle, “Çatışma Çözme ve Arabuluculuk” becerilerinin, öğrencilere, en hızlı öğrenme dönemleri olan okul yıllarında küçük yaşlardan itibaren öğretilmesi oldukça yararlıdır. Bu programlara katılarak iletişim becerilerini geliştiren ve yaşama geçiren her birey yakın çevresindeki insanlardan başlayarak geniş kitlelere ulaşan iyi bir model ve öğretici olacaktır. Ancak bu yolla barışçıl yöntemlerle çatışmaların çözümlenebileceği bir toplum yaratılabilir.

Kaynaklar

Deutsch, M. ve Coleman, P. T. (2000). Conflict Resolution Theory and Practice (Edt.). San Franscisco: Jossey-Bass Publisher.

Lulofs, R. ve Cahn, D. D. (2000). Conflict from Theory to Action. USA: A Pearson Education Company.

Öner, U. (1999).  İlköğretimde Rehberlik (Edt. Y. Kuzgun). Ankara: Nobel Yayıncılık.

Öner, U. (2003). Öğretmen El Kitabı. Ankara: Özel Arı Okulları Yayınları.

Teolis, B. (1996). Self Esteem and Conflict Solving Activities. USA: West Nyack Publishing.

 

Sitemizdeki Benzer İçerikler

Yorumlar

İsminiz
E-Posta Adresiniz
Yorumunuz
İlgili Terimler :